Czas strefowy, uniwersalny, czas urzędowy i międzynarodowa linia zmiany daty - teoria i zadania

Rozwój podróży międzykontynentalnych, a potem także większości dziedzin techniki w XIX wieku wymusił na ludzkości uporządkowanie kwestii czasu na Ziemi. Nie mogło być już tak, że każda miejscowość na jakimś obszarze miała swój własny lokalny czas. Na międzynarodowej konferencji w Waszyngtonie w 1884 roku przedstawiciele większości gospodarczo rozwiniętych państw świata porozumieli się, że początkowym południkiem dla obliczeń długości geograficznej i czasu na Ziemi będzie południk 0°, przechodzący przez obserwatorium astronomiczne w Greenwich. Czas słoneczny tego południka nazwano czasem uniwersalnym.

Podział świata na strefy czasowe

Uzgodniono także podział Ziemi na 24 strefy czasowe przyporządkowane wszystkim godzinom w ciągu doby. Każda strefa ma czas odpowiedni dla czasu słonecznego środkowego południka strefy i rozciąga się na 7°30' na wschód i 7°30' na zachód od niego. Środkowymi południkami stref zostały południki 0°, 180° i wszystkie, które są wielokrotnościami 15° na obu półkulach. Znaczna część zachodniej i środkowej Europy, w tym Polska, znalazła się w strefie południka 15°E, która rozciąga się od południka 7°30'Edo 22°30'E. Kiedy w strefie południka 0° – nazywanej strefą czasu uniwersalnego lub strefą czasu zachodnioeuropejskiego – jest godzina 12.00, to w naszej strefie czasu środkowoeuropejskiego jest 13.00. W strefie czasu wschodnioeuropejskiego (od 22°30'E do 37°30'E, środkowy południk to 30°E) jest wówczas 14.00. Im więcej stref czasowych na wschód od południka 0°, tym więcej godzin trzeba dodać, a im więcej stref na zachód od 0°, tym więcej godzin trzeba odjąć. [caption id="attachment_18320" align="aligncenter" width="1920"] Strefy czasowe na świecie,
Źródło Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja CC BY 3.0.[/caption] Ważne! Czas południka 0° bywa określany jako czas uniwersalny i zapisywany różnymi skrótami: GMT (ang. Greenwich Mean Time), TU (ang. Temps Universal) albo UTC (ang. Universal Time Clock). Znajomość tych skrótów jest ważna, ponieważ wiele informacji, np. bilety lotnicze, zawiera odwołanie do czasu uniwersalnego.

Ciekawostki

Polska leży w dwóch strefach czasowych – w strefie czasu środkowoeuropejskiego i wschodnioeuropejskiego. Granica między tymi strefami przebiega wzdłuż południka 22°30'E. Ilustracja przedstawia mapę konturową centrum Europy. Biała powierzchnia mapy pokryta czarnymi konturami wskazującymi granice państw. Dwa południki dzielą mapę na trzy strefy czasowe. Od południka siedem stopni i trzydzieści minut długości geograficznej wschodniej na zachód rozpościera się strefa czasu uniwersalnego. Pomiędzy południkiem siedem stopni i trzydzieści minut długości geograficznej wschodniej i południkiem dwadzieścia dwa stopnie i trzydzieści minut długości geograficznej wschodniej rozciąga się strefa czasu środkowoeuropejskiego. Na wschód od południka dwadzieścia dwa stopnie i trzydzieści minut długości geograficznej wschodniej rozciąga się strefa czasu wschodnioeuropejskiego. W każdej ze stref jest rysunek zegara i podpis pod nim. W strefie czasu uniwersalnego zegar wskazuje dwunastą. W strefie czasu środkowoeuropejskiego zegar wskazuje trzynastą. W strefie czasu wschodnioeuropejskiego zegar wskazuje czternastą. Rozkład stref czasowych nie uwzględnia granic państwowych, zatem w niektórych przypadkach mały fragment jakiegoś państwa mógłby się znaleźć w innej strefie czasowej, co mogłoby być źródłem różnorodnych komplikacji w funkcjonowaniu tego państwa i jego obywateli. Korzystając z globusa, sprawdź, czy są na kuli ziemskiej południki środkowe stref czasowych położone w całości na oceanie, które nie przechodzą przez jakikolwiek ląd.

Czas urzędowy

Wprowadzenie stref czasowych nie rozwiązało wszystkich problemów. Konieczne było podjęcie decyzji urzędowych zmieniających przebieg granic stref czasowych tak, aby dostosować je do granic państwowych. Decyzje urzędowe zmieniają czasem radykalnie położenie kraju w odniesieniu do stref czasowych. Niemal cała Francja, Belgia i Holandia leżą w strefie czasu uniwersalnego, ale ze względów praktycznych jako czas urzędowy wprowadziły czas środkowoeuropejski, chcąc w ten sposób uniknąć komplikacji na granicach z sąsiednimi krajami. Hiszpania leży jeszcze dalej na zachód, sięgając nawet po strefę czasową południka 15°W, a i tak podjęła urzędową decyzję o przeniesieniu całego swojego terytorium do strefy czasu środkowoeuropejskiego. Niektóre kraje, w drodze decyzji urzędowych, wprowadzają także czas sezonowy (letni). W całej Unii Europejskiej, zatem także i w Polsce, obowiązuje on od ostatniej niedzieli marca do ostatniej niedzieli października, czyli przez ok. 7 miesięcy.

Międzynarodowa linia zmiany daty

Przyznanie południkowi 0° i jego strefie czasowej statusu czasu uniwersalnego spowodowało konieczność uznania południka 180° za międzynarodową linię zmiany daty. Przebieg tej linii w pewnych miejscach odbiega od południka 180°, gdyż przecina obszary zamieszkane. Po obu jej stronach daty różnią się o jedną dobę. Przy przekraczaniu linii zmiany daty w podróży z półkuli wschodniej na półkulę zachodnią odejmujemy jeden dzień od bieżącej daty (obowiązującej po zachodniej stronie linii, „zyskujemy” jeden dzień), natomiast przy poruszaniu się w przeciwnym kierunku – z półkuli zachodniej na wschodnią – dodajemy jeden dzień do daty (obowiązującej po wschodniej stronie linii, jeden dzień „tracimy”). Lecąc samolotem z Azji (półkula wschodnia), np. z Tokio, do Ameryki Północnej (półkula zachodnia), np. do Vancouver, zyskujemy jeden dzień w rachubie czasu. Natomiast przekraczając międzynarodową linię zmiany daty w przeciwną stronę, lecąc z Vancouver (półkula zachodnia) do Tokio (półkula wschodnia), jeden dzień w rachubie czasu tracimy. [caption id="attachment_18352" align="aligncenter" width="1648"] Na wyspach Kiribati Nowy Rok zaczyna się w momencie, gdy u nas 31 grudnia jest dopiero 11.00[/caption] [caption id="attachment_18355" align="aligncenter" width="1920"] Na mapie świata oznaczono przykładowe miejsca i godzinę czasu polskiego, o której wita się tam Nowy Rok[/caption]

Ciekawostka

Wprowadzanie czasu letniego ma powodować lepsze wykorzystanie światła dziennego. Ludzie są w ten sposób zachęcani do wcześniejszego rozpoczynania dnia i aktywności w czasie, kiedy jest jasno, co przyczynia się do oszczędności energii elektrycznej. Przestawienie zegarów, przestoje środków transportu i dostosowanie systemów informatycznych generują jednak znaczne koszty, które stawiają pod znakiem zapytania opłacalność całej operacji. Dodatkowym elementem podającym w wątpliwość sens zmiany czasu jest to, że powoduje ona kilkudniowe rozregulowanie naszych organizmów.

Podsumowanie

• Wszystkie punkty leżące na jednym południku mają ten sam czas słoneczny, który jest równocześnie inny niż na pozostałych południkach.
• W celu uporządkowania wskazywania czasu na całej kuli ziemskiej wprowadzono strefy czasowe.
• Z różnych powodów władze państwowe wydają decyzje urzędowe zmieniające przebieg granic stref czasowych.
• W niektórych krajach decyzją urzędową wprowadza się także czas letni.

Słowniczek

czas uniwersalny

czas słoneczny na południku zerowym, za który przyjęto południk przechodzący przez obserwatorium astronomiczne Greenwich w Londynie; jest jednocześnie czasem strefowym pierwszej strefy czasowej, od której liczy się czas pozostałych stref

czas urzędowy

umowny czas obowiązujący na danym obszarze; czas urzędowy zwykle ustalany jest w taki sposób, aby cały obszar kraju lub jednostki administracyjnej znajdował się w tej samej strefie; w państwach o dużej rozciągłości równoleżnikowej na różnych obszarach może obowiązywać inny czas urzędowy; w wielu państwach czas urzędowy odpowiada czasowi strefowemu odpowiedniej strefy czasowej; są również kraje, w których urzędowo wprowadza się czas letni przesunięty o godzinę w stosunku do czasu strefowego

międzynarodowa linia zmiany daty

częściowo pokrywa się ona z południkiem 180°; czas obowiązujący na terytoriach położonych na zachód od tej linii (czyli na półkuli wschodniej) jest przesunięty o dobę do przodu względem czasu terytoriów położonych na wschód od niej (czyli na półkuli zachodniej)

południk niebieski

linia na sferze niebieskiej łącząca punkt na horyzoncie określający kierunek południowy (S) z punktem na horyzoncie określającym kierunek północny (N) i przechodząca przez zenit; południk niebieski jest miejscem, gdzie odbywają się górowania ciał niebieskich

strefy czasowe

obszary powierzchni Ziemi o szerokości 15° długości geograficznej, rozciągające się południkowo; w całej tak wyznaczonej strefie obowiązuje jednakowy czas; jednocześnie jest to czas słoneczny środkowego południka tej strefy

Zadania

Zadanie 1 Oblicz, która godzina czasu słonecznego jest w okolicach Hrubieszowa (24°E), gdy w Greenwich jest 12.00. Zadanie 2 Oblicz, która godzina czasu strefowego jest w okolicach Hrubieszowa (24°E), gdy w Greenwich jest 12.00. Zadanie 3 Oblicz, która godzina czasu urzędowego jest w grudniu w okolicach Hrubieszowa (24°E), gdy w Greenwich jest 12.00. Zadanie 4 Oblicz, która godzina czasu urzędowego jest w lipcu w okolicach Hrubieszowa (24°E), gdy w Greenwich jest 12.00.

Zobacz także:

Następstwa ruchu obrotowego Czas słoneczny - teoria i zadania Czas strefowy, uniwersalny, czas urzędowy i międzynarodowa linia zmiany daty - teoria i zadania Strefy czasowe na świecie - mapa