Historia rozwoju urbanizacji - cz. 1
Procesy urbanizacji sięgają starożytności, bo wtedy zaczęły powstawać pierwsze ośrodki miejskie. Sam termin pochodzi z łaciny: urbs = miasto, urbanus = miejski. Od XIX wieku urbanizacja dotyczy także obszarów wiejskich (np. kultywowanie miejskiego stylu życia na wsi).
Jak dynamiczny i powszechny to proces obrazują statystyki:
- w 1800 roku zaledwie 14% ludności mieszkało w miastach,
- w 1910 roku było to już 43,8%,
- a w 2008 roku całe 47%.
Historia urbanizacji — miasta starożytne
Pierwsze centrum urbanizacji powstawało ok. 4000 r p.n.e., w dolnym biegu Tygrysu i Eufratu (Mezopotamia). Prym wiedli Sumerowie i warto wspomnieć o dwóch z ich miast. Nippur to było pierwsze miasto przekraczające milion mieszkańców. Ur miało kilkadziesiąt tysięcy, ale stłoczonych na ok. 90 ha. Składało się z miasta wewnętrznego (tzw. okręg klasztorny lub temenos) z zigguratem, gdzie rezydował król, arystokracja i kapłani. Poza jego murami znajdowało się miasto zewnętrzne z dwoma portami, mające funkcje rezydencjonalne, handlowe, rzemieślnicze. [rs-ads block="W środku"] Drugie centrum znajdowało się na wybrzeżu Morza Śródziemnego. Chodzi dokładnie o Fenicjan – doskonałych żeglarzy, rzemieślników, jubilerów. Tyr słynął głównie z produkcji purpury i był ograniczony powierzchniowo do wyspy położonej niecały kilometr od stałego lądu, co miało duże walory obronne. Inne znane osiedla fenickie to Akka, Sydon i Kartagina. Większość miała znaczenie handlowe, były usytuowane na wybrzeżach i posiadały porty. Trzecie centrum to dolina rzeki Indus, gdzie żyły ludy przedaryjskie. Przykładami takich miast są: Harappa, Lothal, Mohendżo Daro. Co ciekawe po raz pierwszy zastosowano szachownicowy układ ulic i kanalizację. Czwarte centrum obejmowało dorzecze Huang-he, w 4 tys. p.n.e. królowała cywilizacja chińska, a potem, w 2 tys. p.n.e. – cywilizacja huanghe (miejska). Najlepszym przykładem jest ówczesna stolica Xi’an, zajmująca pas o długości 8,5 km. Łącznie wytyczono 11 alei na osi północ-południe i 14 ulic wschód-zachód, co dawało szkielet do szachownicowego układu ulic. Pałac królewski znajdował się w części północnej, był skierowany na południe, obwarowany i zamknięty dla wszystkich. Poza częścią królewską ulokowano obiekty użyteczności publicznej. [rs-ads block="W środku"] Piąte centrum to również basen Morza Śródziemnego, ale pod panowaniem greckim od czasów Wielkiej Kolonizacji (VIII w. p.n.e.). Wspólnoty plemienne zaczęły się rozpadać, a rozrastać miasta tworząc nowe struktury polityczne - polis, czyli państwa-miasta. Grecy mniej zwracali uwagę na dostosowanie zabudowy do warunków przyrodniczych, o ile istniało wzgórze. Każde polis składało się z części niedostępnej, położonej na wzniesieniu. Akropol był siedzibą bogów, kapłanów, mieścił skarbiec i archiwa. Pozostała część, dostępna dla zwykłych obywateli, wyróżniała się hipodamejskim układem ulic (szachownicowy, główne ulice szerokie, boczne wąskie) z centralnym rynkiem (agorą). Co ciekawe agora miała funkcje polityczne i kulturowe — w jej pobliżu budowano m.in. buleurterion (siedziba rady miejskiej) i teatr. Na agorze także handlowano, chociaż to drugi rynek grał główną rolę w wymianie. Każde szanujące się miasto musiało mieć także gimnazjon, łączący szkołę ze kompleksem sportowym i łaźniami. Grecy mieli też doprowadzaną emaliowanymi rurami bieżącą wodę. Wyróżnikiem polis była koncentracja domów w tzw. bloki urbanistyczne, czyli 4 domy z wewnętrznym dziedzińcem. Całość otaczały kilkumetrowe mury. [rs-ads block="W środku"] Szóste centrum to oczywiście starożytny Rzym. Zamieszkujący Półwysep Apeniński Etruskowie mieli zwyczaj wyznaczania pomerium. Była to święta linia, granica miasta, którą orano przy pomocy białego byka, a w jej linii stawiano potem mury. Przerwy w zaoranej linii wyznaczały miejsca na bramy. Z pomysłu skorzystali potem Rzymianie, ale poszli o krok dalej, bo oprócz obrysu tyczyli także dwie główne ulice — cardo (linia północ-południe) i decumanus (wschód-zachód). I tak na bazie ich obozów wojskowych (castrum/castra romana) powstawały później miasta np. Paryż, Wiedeń, Kolonia, Reims, Manchester, Londyn. Podobnie jak mieszkańcy pozostałych cywilizacji Rzymianie dbali o higienę i posiadali akwedukty i kanalizację.
Historia urbanizacji — miasta średniowieczne
Miasta europejskie powstające w wiekach średnich miały zwykle nieregularny układ dośrodkowy. Centralnym punktem był zamek, pałac lub kościół, a od niego odchodziły pozostałe zabudowania. W Polsce miasta tworzyły się na jeden z czterech sposobów:- rozrost grodu i podgrodzia
- przekształcenie osady targowej np. Opole
- przeniesione np. Kalisz
- założone na surowym korzeniu (inaczej „in cruda radice”)
- rynek, z którego rogów wychodzą po dwie prostopadłe ulice
- na lub przy rynku ratusz, na którego wieży trzymano wartę
- na lub przy rynku pręgierz, sukiennice, kamienice najbogatszych mieszczan
- budynki sakralne w sąsiednich kwartałach lub przy murach (ratusz i kościoły im wyższe tym bogatsze miasto)
- otoczone murami, fosami
- brak wodociągów, kanalizacji, ulice drewniane
- oprócz cmentarzy brak zieleni
Komentarze
Prześlij komentarz